Thật tình là từ sau cuốn Gặp gỡ ở La Pan Tẩn in năm 2001, nhất là từ tháng 10 năm 2007, sau khi vào bệnh viện điều trị bệnh tim, tôi đã có ý định ngưng viết dài. Nhưng trong những ngày nghỉ ngơi, dưỡng bệnh, ngẫm lại đời mình, tôi bỗng nhận ra còn một đoạn đời có chút ít ý nghĩa của mình bị chính mình lãng quên. Ấy là mấy năm trời tôi đang ở ngành Giáo dục thì được Tổ chức điều động sang làm thư ký riêng cho Bí thư Tỉnh ủy Lào Cai. Ở môi trường công tác mới này, tôi được sống và cộng tác với hai lớp người: những cán bộ lãnh đạo trong Ban Thường vụ Tỉnh ủy và các cán bộ trợ lý giúp việc. Và thế là tôi quyết định phải kể nốt những chuyện mình đã can dự ở đoạn đời này.
Nhiều nhà lý luận phê bình văn học cho rằng Một mình một ngựa mang tính tự truyện là vì thế. Vâng, nhân vật mang tên Toàn trong tiểu thuyết ấy thật sự là mang dấu ấn của tôi, chứ không phải hoàn toàn là tôi. Tựu trung lại, qua cuốn tiểu thuyết này, tôi muốn vẽ lại chân dung những con người mà mình đã từng được sống và làm việc qua con mắt nhìn của một ông giáo, một tiểu trí thức trong tinh thần thực sự cầu thị. Nghĩa là cố gắng gọi đúng tên sự vật, không tô hồng, huyền thoại hóa họ và nhất là không tô đen, bóp méo, phủ định sạch trơn.
Một mình một ngựa là hình ảnh người chiến sĩ cách mạng hiên ngang, oai hùng. Ông Quyết Định, Bí thư Tỉnh ủy một mình một ngựa đối diện với các thế lực thù địch thời khởi đầu cách mạng. Ông Quyết Định một mình đương đầu với khó khăn trong công cuộc xây dựng cuộc sống mới ở địa bàn một tỉnh miền núi. Ông Quyết Định cô độc biết bao trong cuộc sống, trong việc bảo vệ chân lý, trong quan hệ với người vợ của mình. Một mình một ngựa vừa oai vũ vừa đơn côi, đó chính là thân phận kỳ lạ và độc đáo của tất cả những kẻ có ý thức về giá trị của mình. Và đó là điều tôi muốn gửi gắm ở hình ảnh giàu tính thẩm mỹ này.
Ngày 11 tháng 9 năm 2009, Hội đồng chung khảo Giải thưởng Hội Nhà văn Hà Nội dưới sự chủ trì của nhà văn Hồ Anh Thái, Chủ tịch Hội, họp phiên cuối cùng tại trụ sở 19 Hàng Buồm đã tiến hành bỏ phiếu kín sau khi đã bàn luận kĩ càng. Kết quả xét giải thưởng năm ấy có ba tác phẩm nhận đủ số phiếu để được trao. Một mình một ngựa được nhận giải về văn xuôi. Tôi rất vui và cảm động trước sự kiện này.
Điều tôi rất cảm động và vui mừng còn là do nhiều bạn đọc nói, đọc tiểu thuyết Một mình một ngựa lại nhớ đến các tiểu thuyết trường thiên ở giai đoạn đầu sáng tác của tôi, những cuốn sách đã để lại dấu ấn trong lòng bạn đọc như: Đồng bạc trắng hoa xòe, Vùng biên ải, Trăng non, Gặp gỡ ở La Pan Tẩn.
Vấn đề tự truyện trong tiểu thuyết là vấn đề có ý nghĩa đối với văn học đương đại bởi nó gắn với vấn đề cái tôi tác giả – sự khẳng định cái tôi cá nhân mạnh mẽ trong thời đại bùng nổ công nghệ thông tin, sự tương tác và dung nạp lẫn nhau giữa các thể loại. Cùng với quá trình đổi mới, yếu tố tự truyện xuất hiện ngày càng nhiều thể hiện nhu cầu được bộc lộ cái tôi, ý thức phản tỉnh và khuynh hướng nhận thức lại thực tại của dòng văn học tự vấn. Với khuynh hướng tự truyện qua tiểu thuyết Một mình một ngựa, Ma Văn Kháng đã góp thêm một tiếng nói trong dòng văn học hướng nội hôm nay.
Đó là nhận xét tóm tắt của Tiến sĩ Văn học Đỗ Hải Ninh về cuốn sách của tôi. Một cuốn sách tôi rất tâm đắc nay được hai cơ quan văn hóa mà tôi rất tin cậy và yêu mến in lại là Nhà xuất bản Văn học và Công ty trách nhiệm hữu hạn thương mại và dịch vụ Văn hóa Đinh Tị.
Ma Văn Kháng