“Chẳng bao giờ phân biệt được cam, chanh, quýt”, người giữ vườn lẩm bẩm nhìn khay gieo hạt với những cây con vừa mới nảy mầm. Cả tháng trời trôi qua hắn còn chả nhớ gieo hạt nào ở đâu, nhìn vào đám cây con họ Cam Quýt chẳng khác gì bắt phân biệt tụi Minion láo táo. Khi lớn hơn một chút thì chúng dễ nhận biết qua mùi lá, gai, hay hình dáng bầu đít của lá, nhưng thật sự cũng chẳng dễ dàng gì. Có lẽ sự phân chia này xuất phát từ quá trình chúng ta tập trung vào một bộ phận của cây hay sinh vật, liệu rằng ở một mức độ nhận thức nào đó ta có thể xóa bỏ những phân chia này? 

– “Con rảnh không? Dì mày kêu đi rước con nó dùm mà mẹ đang nấu xôi không bỏ được” – Đang lụi cụi rối ren trong đám cây con thì mẹ người giữ vườn xuất hiện như một cứu cánh. Mùi xôi đậu xanh cũng đang lấn áp tâm trí phân chia của hắn, “thôi thì đi rước con nít vậy” hắn nghĩ.

– “Dạ 5’ nữa con đi, cứ vô cổng chính là nó đi ra hả mẹ?”

– “Ừ, 10’ nữa là tan trường”

Người giữ vườn đi vào mặc cái áo khoác cũ đã rách bên tay trái, lần đó hắn cúi xuống lòn tay vào bụi gai Kim Vàng để nhặt quả xoài thì bị rách. Em họ hắn học cái trưởng cấp hai cũ của hắn cách nhà 5’ chạy xe, vừa đến cổng thì đã thấy con bé bốn mắt đứng tựa vào cây cột cổng trường, tay cầm quyển sách gì đó ghi ghi chép chép, “Dân trường này nào giờ đâu có chăm học”, hắn thầm nghĩ. Hắn đậu xe cách đó khoảng 10m rồi khóa cổ đi bộ lại để kêu con bé, hắn không muốn bóp kèn hay kêu to tên nó vì không muốn góp phần vào sự nhốn nháo của phụ huynh giờ tan học. “Chả biết học hành được gì mà lại có cái không khí này”, hắn ngao ngán lẩm bẩm. 

– “Đi về, học gì giờ này?” – Hắn tiến đến đặt hai ngón tay trò của hai bàn tay lên quyển sách, giờ hắn nhận ra là sách Sinh học. 

– “Ủa mẹ em đâu?”

– “Bận”

Hai anh em người giữ vườn về nhà, hắn chạy con đường ngày xưa mẹ hay đưa rước hắn đi học. Những con đường đất đỏ gồ ghề nay đã mở rộng và tráng nhựa, những tốp học trò của trường cấp ba gần đó giờ đã không còn đạp xe đạp mà thay vào đó là xe máy, xe tay ga. Mấy cô cậu ăn bận cũng xinh xắn hơn nhiều so với bọn hắn năm đó. Mối tình học trò chở nhau êm đềm trên chiếc xe đạp có lẽ giờ đây đã nhanh hơn với những chiếc xe máy, “mong sao chóng đến đừng mau đi”, hắn nghĩ thầm khi thấy cậu trai chở một bạn học nữ phòng vèo qua mặt xe anh em họ. 

– “Sao anh không đi đường kia cho lẹ?” – Con bé phá vỡ sự im lặng của chuyến đi ngắn ngủi về nhà. Hồi bằng tuổi nó, người giữ vườn cũng không thích những khoảng lặng khi người ta không hồi đáp hắn, còn bây giờ hễ ai lâu ngày không liên lạc thì hắn lại thấy mừng vì họ không còn cần mình nữa.

– “Nãy đọc gì ở cổng vậy?”

– “ Nay em học Sinh học, có chỗ chưa vô được nên coi lại”

– “Rồi có hiểu chưa?”

– “ Toàn ra trớt lớt không hà, nay em học phân loại sinh vật, ngành lớp bộ họ chi loài đó anh. Mà em thấy cô nói về Mèo và Hổ cùng họ, thì em hiểu tụi nó na ná nhau nhưng cứ cái gì cũng xem xem cái xếp giống nhau nghe nó thiếu thiếu sao anh ơi. Như sao mình không xếp họ “có vằn”, họ “đuôi dài”, họ “gian manh”, họ “trung thành”, kiểu vậy.

– “Gì mà đâu ra họ “gian manh” vậy cô” – người giữ vườn vừa nói vừa cười nhưng ráng nhịn để con bé không nghe thấy, vì sợ nó hiểu lầm là cười vì nói bậy, chỉ là những suy nghĩ ngạc nhiên thường làm cho người khác mắc cười, đây cũng là một tính chất của hài kịch mà hắn nhận ra cách đây vài năm khi tìm hiểu kịch câm do Charlie Chaplin đóng.

– “Tại em ghét mèo, nhìn tụi nó gian gian tà tà như đang gài bẫy mình á, hổng hiểu sao mấy nhỏ bạn coi đã xong gửi em rồi la dễ thương nữa chứ. Ánh mắt tụi nó nhìn liếc liếc như mấy con rắn, như đang rình rập gì đó vậy, ớn chứ dễ thương gì. Cho vô cùng họ “gian manh” là phải”

– “Ban đêm kêu như con nít khóc nữa hả?”

– “Đúng đúng luôn, thấy ớn, anh em mình cùng team ghét mèo rồi” – Con bé nói với vẻ phấn khởi, giơ hai tay lên trời, chân co lên về phía trước.

– “Họ phân chia vậy có khi dễ tra cứu rồi quản lý khi nghiên cứu thôi, chứ mấy nhà sinh vật học họ tranh cãi suốt về hệ thống phân loại mà.”

– “Em thật sự không hiểu ý nghĩa của phân chia này là gì luôn đó anh, chia đã tới cuối cùng là “Giới” còn lại động vật thực vật. Em tò mò ý nghĩa thật sự của việc phân chia nói chung ấy”

– “Tới nhà rồi về ăn trưa đi rồi chạy qua anh đưa cho cuốn sách đọc thử”

– “ Dạ, lát em qua”

Thật ra người giữ vườn muốn tạm ngắt câu hỏi, ví mức độ quan trọng của nó, ngoài ra hắn cần đánh giá lại sự nghiêm túc của cô bé để tìm cách diễn giải phù hợp. Mối bận tâm cô bé là thứ nhiều học giả đã mổ xẻ bằng nhiều cách nhiều phương tiện ở các góc độ khác nhau, “Ý nghĩa của mỗi hành đồng của con người, ý nghĩa của sự phân chia”. Một đứa trẻ sinh ra, nó nhìn sự vật như một chỉnh thể không hề có đường biên, chỉ là sự dịch chuyển sắc độ trong vật thể, chính vì vậy tầm nhìn đó rất nhạy bén vì không bị ngắt quảng bởi các ranh giới do ý niệm về sự phân loại vật thể gây ra. Khi người lớn dạy đây là cái tủ, kia là tivi, này là cái cây, thì không chỉ những đường biên đột nhiên xuất hiện mà ý thức về sự chia rẽ sâu xa nhất của nhân loại cũng được luồn vào cửa sau của nhận thức, nằm im và chất chồng như một núi rác bên hông các tòa nhà cao tầng. Điều này không chỉ làm hạn chế năng lực thấu thị toàn vẹn mà còn sinh ra thái độ lưỡng cực “của tao, của mày”, nó ngăn cản sự đồng hành tìm kiếm cái chung, ở quy mô lớn hơn là khi biên giới quốc gia hình thành, những rào tường hàng xóm dựng lên và vách ngăn vô hình giữa những con người trong cùng một gia đình. Điều này thậm chỉ còn khó hiểu và khó chấp nhận hơn với một người trưởng thành, thì với một đứa nhỏ tuổi cần có cách tiếp cận chậm rãi hơn. Sau khi suy ngẫm một hồi lâu, người giữ vườn đã nghĩ đến một quyển sách có thể khơi gợi trong con bé một sự khao khát tìm hiểu, để hy vọng nó sẽ tự đi được đến cái đường biên kia của thế giới tâm trí vụn vỡ.

– “Anh ăn trưa chưa? Sách gì vậy anh?” – Cô em họ của người giữ vườn qua sớm hơn dự tính của hắn, có lẽ con bé thật sự muốn hiểu ra mấy nghi vấn nó đã nêu ra lúc trên đường đi học về.

– “Trước tiên anh muốn hỏi về mức độ tò mò của em, theo anh thấy những người đặt câu hỏi nào đó phần nhiều là tò mò thoáng qua, ít ai thật sự tò mò. Khi mọi chuyện lơ mơ, em chỉ tập trung tìm một câu trả lời duy nhất làm sao thỏa mãn câu hỏi, kiểu “ Đây là gì?” họ chỉ cần “Đây là A B C …””

– “Để em nói thử nha, ý anh là khi mình thật sự tò mò mình phải tìm hiểu rộng ra những chủ đề xung quanh phải không?” – Con bé ngắt ngang lời người giữ vườn, nhưng không hề có thái độ bất hảo, mà đang không kiểm soát được cảm hứng của một kẻ muốn biết.

– “Thông minh đó, nhưng chưa đủ, phải kiên nhẫn và đúng cách. Đừng vì muốn có câu trả lời mà dễ dàng chấp nhận kết quả ngay. Còn về đúng cách thì tuổi em học nghiên cứu khoa học được rồi, hỏi giáo viên xem có quyển nào dạy phương pháp nghiên cứu sinh vật học cho thanh thiếu niên không, anh nghĩ có đó”

– “Dạ, em sẽ hỏi, em thích cây cối con vật, hay xem tài liệu về tụi nó”

– ““Mùa xuân vắng lặng của Rachel Carson” nè đọc đi, quyển này thú vị đó, mà nhớ đừng hy vọng có câu trả lời ngay cho nghi vấn của em”

– “Em biết rồi, cái tựa nghe hay quá, em lấy về đọc luôn nha, xong em trả” – Con bé nhanh nhảu nhận lấy sách rồi chạy vèo về nhà. Mong sao khi những mùa xuân đến, chim sẽ lại hót vang trời.

Sau khi cô em họ ra về với quyển sách trong tay, người giữ vườn lại ngồi nhìn mấy cây cam chanh quýt mới nảy mầm, hắn nhận ra mình cũng đã từng là một đứa trẻ được dạy dỗ phân loại mọi thứ. Hắn đứng lên chống hai tay ngang hông rồi ưỡn ngực về phía trước cất giọng thật to “ẩu hú, ẩu hú, ẩu hú…”, như con sói đang lang thang một mình trên thảo nguyên rộng lớn. Hắn như muốn đẩy hết những chất chứa bên trong đi theo tiếng hú ra khỏi lồng ngực và tan biến vào không khí. Ngày hôm đó hắn nhận ra hai chiếc lá cây Lý có hình trái tim, hắn cười mỉm rồi nói nhỏ khi đang ngồi chồm hổm dưới cây Lý “Từ đây tao gọi mày là cây Mận lá dài nhé”.