Chiều tháng Ba như hoa đang nụ, oi bức lạ lùng. Vừa dắt xe vào cổng, Lương đã nhìn thấy mẹ già còm cõi đứng ở giữa sân, quần thâm ống thấp ống cao, tay chống nạnh, mắt đỏ đọc, chân nhảy tầng tầng, giọng the thé:
– Vâng, chị tốt, chị đẹp! Tôi thì tôi chịu chị, tôi hàng chị! Để anh ấy về anh ấy đối đáp với chị. À, anh ấy kia rồi! Ôi, anh Lương ơi, anh về mà dạy vợ anh đi này!
Lương chưa hiểu đầu cuối, vừa kịp dừng lại đã thấy vẳng ra từ trong bếp cái giọng xong xóc đối đáp quen thuộc của vợ:
– Này, già rồi, đừng có ăn không nói có, đừng để trẻ mỏ nó khinh cho nhé!
– Con nào ăn gian nói dối thì trời tru đất diệt nó.
– Chỉ được xoen xoét cái mồm là tài!
– Chị bảo ai xoen xoét cái mồm?
– Già rồi thì ăn nói từ tốn chứ sồn sồn thế à!
– Chị dám ăn nói với tôi thế à? Chỉ có chó nó mới sồn sồn thôi, chị hiểu chưa?
Khói nhóm than lò khét nồng từ bếp tuôn ra, quẩn mù mịt trong sân nhỏ. Lương đứng trong đám khói, ngạt thở, chỉ muốn kêu trời. Ai có thể giúp anh đứng ra ngăn chặn được cuộc đấu khẩu đang độ gay gắt giữa mẹ anh và vợ anh? Và ai có thể phân giải câu chuyện xung đột trong gia đình anh, giữa mẹ anh và vợ anh, cho rõ ngọn ngành? Nó bắt đầu từ cái gì? Từ chuyện con chó, con mèo, cái bát, cái chổi, từ một câu nói vu vơ, một cử chỉ vô nghĩa, rồi hòn bấc ném đi hòn chì ném lại, biến hóa lộn lèo và cuối cùng um sùm hết cả lên. Nhưng hóa ra chuyện từ đó mà không phải do từ đó. Chúng chỉ là cái cớ, là mồi lửa. Còn hai người đàn bà vốn đã là hai kho thuốc nổ, hai bể chứa hờn căm đầy ứ rồi.
Nghĩa là mối bất hòa thoạt đầu tưởng chỉ là vì những cái li ti nhỏ nhặt. Nghĩa là thoạt đầu chỉ là những móc máy vặt vãnh, những tức tối con con từ thời nảo thời nao được bới ra, nhưng kết cục là lăn xả vào nhau, mắng nhiếc nhau không tiếc lời và sau rốt là Lương phải ngửa ngực ra hứng nhận các ngọn giáo công kích từ hai phía. Lương, con trai bà cụ Ninh. Lương, chồng Thoa. Lương là trọng tài phán xử kiêm thủ phạm gây ra mọi sự khốn khổ cho họ. Lương, có mắt như mù, rước cái con thần nanh đỏ mỏ ấy về làm vợ, rồi đội nó lên đầu. Lương, chỉ tay đứt ruột xót nên chỉ biết nghe mẹ đẻ mà ruồng rẫy vợ! Ôi chao!
Đứng giữa những lời buộc tội túi bụi, Lương nhiều khi chỉ còn cách là giơ hai tay lên trời, kêu đau đớn: Các người có còn cho tôi sống nữa không, hả trời!
Nhiều lần như thế rồi nên nhàm. Như hôm nay, đôi bên chỉ hưu chiến khi thằng Thể, con trai Lương, mười hai tuổi, đi đá bóng về, ra cái điều người lớn, bảo bọn trẻ con hàng xóm đứng bu ở trước cổng: Về đi, các em, có gì đâu mà xem!
Mâm cơm dọn chỉ có Lương và thằng Thể ngồi hai bên nồi. Đánh tiếng mời, chả ai ra thêm. Lương vào buồng mẹ. Bà cụ rân rấn nước mắt:
– Thôi, hai bố con anh ăn đi! Từ nay tôi không làm thì tôi không ăn, anh ạ.
Cắn răng, Lương đi sang buồng vợ, nhẹ nhàng:
– Ra ăn cơm, Thoa. Nhịn nhường cụ một tí, em à.
– Tôi không ăn. Từ nay đừng có hòng bảo tôi ăn cùng mâm nhớ!
– Thế là thế nào?
– Anh cứ bênh mẹ anh đi!
Chưa kịp đáp, Lương đã nghe thấy tiếng mẹ từ buồng bên, vỏng vót sang:
– Ừ, nhịn nhường con mẹ khọm già này đi. Này, anh Lương ơi, mẹ chết thì hết chứ còn vợ chết thì…
Không để bà cụ nói hết câu, vợ Lương đã nằm lăn ra giường, giãy đành đạch:
– Ừ, tôi chết đây! Tôi chết ngay cho mẹ con bà sống nhớ…
Lương vội kéo tay vợ. Vợ Lương vốn sắc sảo, nóng tính, gần đây lại hay nổi chứng liều lĩnh. Có bận y đã định treo cổ lên xà nhà, cũng chỉ vì uất ức bà cụ rỉa rói việc y cho thằng em trai nghiện quắt xì lai mấy trăm bạc để nó tu thân lập nghiệp.
– Thôi thôi nào, Thoa. Đừng chấp cụ. Đừng chấp!. Lương rối rít vỗ về vợ.
Rồi như người đóng hai vai, lại vội vã chạy sang bên mẹ, nhăn nhó:
– Mẹ, sao mẹ nỡ ăn nói thế?
Đáp lại lời Lương, bà cụ trề môi, dài giọng:
– Trăm thằng đàn ông chết vì vợ cả trăm. Công kênh nó lên đầu đi. Để nó lên bàn thờ ông vải nhà anh mà thờ, anh Lương ạ! Còn con kia, đừng có vì được chồng yêu mà xỏ chân lỗ mũi nhá!
Cuộc sống vốn đã chẳng vui gì. Ở cơ quan, gặp bao điều trái tai nghịch mắt, cứ nghĩ: Thôi, cộng đồng này vốn lỏng lẻo, cho nó qua đi, hết tám giờ về nhà, coi như là được an ủi. Nhưng gia đình, cộng đồng quy ước bền chặt, chốn nương náu của sự cô đơn cần được chia sẻ hóa ra lại là bãi chiến trường, vùng sa mạc, nơi địa ngục, bãi tha ma!
Suốt mấy ngày liền sau đó, hai người đàn bà chung một mái nhà, ra đụng vào chạm nhau mà mặt mày nặng trịch như hai chĩnh nước. Cả hai đều câm lặng. Khiếp quá, thà rằng họ cứ chửi mèo quèo chó, réo tên nhau mà chửi như vặt thịt nhau có lẽ Lương còn thấy đỡ sợ hãi, ngại ngùng.
Sớm bửng ngày thứ tư, kể từ hôm hai người to tiếng nặng lời với nhau, Lương vừa thức giấc đã thấy giường bên trống trải và ở buồng ngoài, Thoa đang giục thằng Thể mặc thêm áo khoác:
– Mặc vào, nhanh lên, rồi đi với tao đến xí nghiệp!
– Nhưng… chiều hôm nay con còn phải đi học thêm. Con ở nhà.
– Ở nhà với con mẹ khọm già hả?
Lương vùng ngay dậy, ngó ra buồng ngoài, lập bập:
– Ơ kìa, hai mẹ con, sao lại thế?
Vợ Lương đẩy lưng thằng Thể đang kéo ngược khóa ở chiếc áo blouson ra cửa, ngoái cổ lại:
– Ơ kìa cái gì? Anh có mẹ anh thì anh nuôi, anh lo toan tất.
Lương đứng lặng, cố bình tĩnh, không nổi nóng để giữ sự cân bằng, thật sáng tỏ. Nấu ăn sáng, dọn mâm bát xong, anh mời mẹ dậy, thật ân cần:
– Mẹ ăn bát mì cho nóng, mẹ!
Bà cụ đã dậy, ngồi thu lu ở góc giường, lắc đầu, lạnh nhạt:
– Anh ăn đi. Tôi không ăn!
– Sao mẹ lại không ăn?
– Nhục lắm, anh ạ.
Lương đặt bát mì xuống mâm, khịt khịt hai lỗ mũi ngạt:
– Nhưng nó là vì cái gì, hả mẹ?
– Vì cái gì thì anh hỏi con vợ anh ý!
Trong Lương như có một cuộc bùng nổ thật dữ dội, thật âm thầm. Cái gì đã đẩy cuộc sống đến trạng thái thảm hại này? Vì sao mà hai người đàn bà, dẫu không quan hệ ruột thịt trực tiếp, nhưng đã sống chung với nhau dưới một mái nhà, gắn bó với nhau bằng bao quan hệ thân thiết máu mủ lại cứ mất mặn mất nhạt, mặt lưng mặt vực với nhau, thậm chí nhiều khi hằn học nhau, đối xử với nhau như quân thù, quân hằn vậy?
Cái khuynh hướng đổ tất cả tội lỗi cho sự nghèo khó đã tỏ ra là không thích đáng và quá đơn giản. Vả chăng ký ức họ còn đậm đà lắm những hình ảnh đầm ấm, tươi vui thuở còn sống trong nghèo khó? Nơi ăn chốn ở chỉ là một túp lều lá. Gia tài lớn nhất là chiếc đài Xiong Mao bán dẫn. Gạo mua theo sổ phân phối, đã eo hẹp lại toàn thứ gạo đã quá mùa, suất ăn phải tính từng lẻ gạo. Mâm cơm xanh lét rau. Bà cụ hì hụi nấu ăn trong bếp. Thoa ra ra vào vào, ngọt ngào mẹ mẹ con con. Cái đài đặt trên chạn thức ăn, hát véo von. Bà cụ khoe với bà con láng giềng: Mẹ cháu cứ bắt tôi phải nghe! Mẹ cháu là người có tình nghĩa lắm, các bác ạ. Ôi, cái nghĩa cái tình trong khốn khó! Một manh vải cũng sẻ chia. Một miếng ăn cũng nhường nhịn. Nhưng chả lẽ cái tình cái nghĩa gừng cay muối mặn chỉ được nuôi dưỡng bằng môi trường nghèo khổ? Và mức sống lại tỉ lệ nghịch với tình thương yêu? Nghĩa là cứ trở nên giàu có là nhất thiết phải trở thành kẻ ích kỷ, đứa đê tiện? Không! Gia đình Lương không thuộc loại giàu có. Ngoài đồng lương, hai vợ chồng chỉ có thêm được tí chút tiền thưởng năng suất và phụ cấp làm thêm, so với trước, như vậy đã tạm gọi là dư dả. Một đời sống vật chất không đến nỗi phải tính toán chi li đến beo thắt, lẽ ra và hoàn toàn có thể trở thành cơ sở để tâm tính mỗi con người và quan hệ với nhau trở nên cởi mở, chan hòa chứ!
Về cá tính, hai người tuy thuộc hai thế hệ nhưng họ đều là những người được hàng xóm công nhận là đạo đức và biết điều. Trong đánh giá của Lương, mẹ anh, vợ anh không thể là người xấu! Mẹ anh, tuy ở quê lên nhưng bà cụ là người hiểu biết, có thời đã làm cán bộ phụ nữ xã, được mọi người kính nể vì nhân nghĩa, công bằng. Còn Thoa, khi lấy anh là thợ tiện giỏi. Lên đến bậc thợ tột cùng, Thoa được điều động sang làm cán bộ chuyên trách Công đoàn. Công việc bây giờ là xách túi đi họp, bàn bạc việc sản xuất, phân phối đời sống với giám đốc, với đoàn viên, được tiếng là sắc sảo nhưng thấu tình đạt lý. Thoa ứng xử với mọi người như bát nước đầy. Năm kia, trời đổ rét, bà cụ bị thấp khớp hành, liệt tê một bên, phải nằm một chỗ. Nửa năm trời Thoa săn sóc, nâng giấc, thuốc thang, an ủi bà cụ, lúc nào cũng nhẹ nhàng, vui vẻ, không một lời phàn nàn. Thoa lại khéo đường nữ công gia chánh. Nấu ăn rất vừa miệng bà cụ. Lại còn biết khâu tay cả yếm và quần chân què cho bà cụ.
Hay là mối mâu thuẫn giữa mẹ và vợ Lương nảy sinh từ những ngày mẹ anh xuất hiện những cơn trở chứng, trái nết? Già sinh tật, đất sinh cỏ. Tuổi bảy mươi gắn liền với những cơn nóng lạnh bất thường. Có những hôm bỗng dưng bà cụ bỏ bữa. Bỏ bữa không phải vì lời cạnh khóe xa xôi của ai. Bỏ bữa chỉ vì bỗng dưng nghĩ ra điều vẩn vơ này nọ, rồi ám thị vào mình.
Khốn nạn, dưa cà thì có tốn kém gì? Thoa muối cả một vại đầy. Nhưng bà cụ lại muối riêng một lọ con con, giấu ở gầm tủ, đến bữa lọ mọ lấy ra ăn một mình, tội nghiệp như kẻ bị hắt hủi! Thuốc thang nhà Lương đâu có thiếu. Nhưng nhận mấy viên giảm thống người hàng xóm cho chỉ đáng giá trăm bạc lẻ, bằng tiền bao diêm, bà cụ ứa nước mắt than: Xưa rày, vợ Lương có bao giờ nó cho tôi thứ thuốc quý này! Ôi chao! Bà cụ đang chẻ rau ở hiên nhà thì có con bé thu mua sắt vụn đi qua.
Nhìn mặt bà cụ, nó bảo: Bà sắp có cái hạn to lắm! Đưa tiền cháu đặt cho cái lễ giải hạn! Bà cụ móc túi đưa nó ba chục nghìn. Đã mất tiền cho cái đứa con nít nó lừa, đêm nằm lại nước mắt ngắn dài, trách vợ Lương biết mẹ chồng sắp gặp hạn mà ích kỷ, lờ đi, để mặc mẹ chồng chết .
Không, suy đi ngẫm lại, Lương vẫn cảm thấy mình là một kẻ bất lực. Lương đang ở trong tình thế càng suy nghĩ càng rối bời. Lương chưa tìm ra lời giải đáp thỏa đáng. Lương đứng giữa mây khói mịt mùng. Và Lương mới chỉ manh nha nhận ra, hình như ở đâu đó hiện đang tồn tại một trạng thái tâm thần, giống như một dòng chảy thầm thì, lẩn khuất quanh anh, có khi lộ diện, lại có lúc mất tăm và trong hoang mang sợ hãi chưa bao giờ anh nhìn thấy nó một cách rõ ràng, gọi được tên nó một cách chính xác. Ngay đêm hôm xảy ra chuyện Thoa ép thằng Thể đến xí nghiệp, Lương vừa chợp mắt được một lát, bỗng thấy ở giường bên, bà cụ lồm cồm bò dậy, anh liền dậy theo.
– Mẹ ngủ đi chứ. Mới có hơn một giờ thôi mà, mẹ.. Nén hồi hộp, Lương nói hết sức dịu dàng.
Đã gập xong cái chăn len, ngồi trong bóng tối, như không nghe thấy lời Lương, bà cụ uể oải ngáp, rồi khép vạt áo:
– Anh Lương này, anh cứ ngủ đi, mặc tôi. Mấy đêm nay tôi chẳng làm sao mà ngủ được.
Nghe được cái ý bất thường trong tâm sự mẹ, Lương rụt rè:
– Mẹ có thấy đau ở chỗ nào không?
– Cám ơn anh có lời hỏi thăm. Tôi không ngủ được không phải vì tôi đã già yếu sắp chết đâu!
– Mẹ!. Lương hơi thất thanh. Bà cụ khẽ lắc đầu, tỉnh táo:
– Anh cứ để tôi nói. Tôi nói, rồi có chết tôi cũng thỏa, anh ạ. Là vì hôm rồi tôi vừa đặt mình, vắt tay lên trán thiu thiu ngủ thì bố anh về. Bố anh mặc rách rưới lắm. Bố anh khóc, bảo: Nhà tôi dột nát lắm rồi, bà ơi! Không hiểu anh có còn nhớ bố anh không?
– Con… con…
– Để tôi nói đã. Tôi nhớ hồi anh sắp cưới vợ. Đầu tiên là bố anh. Phải, bố anh can ngăn anh. Bố anh bảo: Cua thâm càng, nàng thâm môi là không có nên. Tôi cũng có ý vậy. Nhưng anh tiến bộ hơn bố mẹ. Anh bảo: Con lấy vợ, chứ có phải bố mẹ lấy vợ đâu! Thôi thì cái đó tùy. Nhưng anh có nhớ rằng anh đã hứa với tôi là anh sẽ đi tìm mộ bố anh không? Anh có nhớ không? Bây giờ thấm thoắt đã hơn mười năm rồi. Ôi giời, anh bảo anh bận, vậy anh muốn tôi nhờ cậy ai? Anh ơi, anh có nghe người ta hát không?! Nàng dâu bắt chấy cho mẹ chồng bằng trông thấy bồ nông ở biển. Anh có biết bồ nông ở biển là thế nào không? Cái con bồ nông ý…
Từ những lỗ chân lông nhỏ nhất lại như có một cuộc nổ ngầm tự bên trong thúc ra, mồ hôi ứa ra nhớp nháp và lạnh buốt khắp người Lương. Lương kinh hoàng, run rẩy. Mẹ anh vừa trải qua một cuộc phân thân, bà cụ đang tách làm đôi. Một nửa ngồi đây. Một nửa trôi dạt đi đâu đó, rồi hiện về qua tiếng nói xa lắc, thăm thẳm một ánh hồi quang tự kỷ.
Ký ức chẳng quên nhãng một điều gì. Ở lớp sâu thẳm của tâm thức, một dòng chảy vẫn lặng lẽ ghi nhận và truyền lưu tất cả những gì đã xảy ra, cả những điều như nảy sinh từ một kiếp khác và bây giờ đòi thực hiện việc tổng kê, thanh khoản.
Bà cụ còn ghi nhớ hết. Sau việc nhắc anh tìm ngôi mộ bố anh bị thất lạc và xa xôi trách anh ăn ở tàn tệ do nguyên nhân nào tự khắc anh biết, bà cụ kể lại chuyện cách đây hơn hai mươi năm, khi vợ anh bị sảy, bà cụ phải cho vợ anh một đôi hoa tai vì biết rằng: Chị ấy vẫn hay đay nghiến anh là nhà anh nghèo. Bà cụ bảo, vợ anh vẫn thường hay phàn nàn với hàng xóm rằng mình khổ sở, nhưng: Chị ấy có biết rằng ngày xưa tôi khổ thế nào không? Bà cụ nói, hồi anh mới lấy vợ, vợ anh cho em anh một cái đồng hồ Liên Xô. Nay, em anh nó đã là liệt sĩ. Vậy coi như đó là món nợ bà cụ phải mang. Rồi bà cụ sẽ tìm cách trả, chứ bà cụ không ăn hỏng của ai cái gì bao giờ…
Chao ôi, Lương đã hoàn toàn nhập vào cái dòng ký ức mịt mùng, phản ánh tính chất đa tạp, quái đản của đời sống tâm linh. Ở đây lý trí phân minh đã bất lực. Và anh hiểu, trong bà cụ, mẹ anh cũng như trong con người nói chung, vẫn đang tồn tại một bản năng sống nữa, một bản năng âm thầm và mãnh liệt. Chúng truyền di từ thế hệ này sang thế hệ khác, không phụ thuộc vào hoàn cảnh cụ thể. Cũng như sự hèn nhát, lòng hảo tâm, tình yêu mến, nỗi đau đời, niềm căm giận, thói đố kỵ, ghen ghét, tính ích kỷ thâm căn, khả năng không thể yêu thương kẻ khác ngoài mình, ngoài huyết thống mình… đều có cái mầm nguyên thủy, đều là nghiệp căn trong tăm tối, bền dai như sự sống, vì chính chúng đảm bảo cho sự sống an toàn của mỗi cá thể con người.
Cuộc sống chưa bao giờ là dễ dãi, xét cả tiến trình dài dặc. Ước muốn bao giờ cũng cao hơn trạng thái hiện thực. Và sự sinh tồn, tâm lý tự vệ thường trực của sinh vật là nhân tố quan trọng để duy trì những tập tính tối tăm. Đời sống do vậy là một kết cấu của cả cái tốt và cái xấu, cái thiện lẫn cái ác.
Chính Lương đã từng và vẫn còn là nạn nhân khốn khổ của những thói xấu thế tục. Anh đã bị chèn ép, phỉ báng, vùi dập. Và căn nguyên của hành vi ấy, ai cũng nhận ra, nhưng lại không dám nói ra. Quan hệ giữa người và người, giữa dì ghẻ và con chồng, giữa mẹ chồng và nàng dâu lâu nay thực là vậy, nó đã được chế định và trở thành nỗi ẩn ức sâu xa, cải biến nó là cả một công cuộc nhọc nhằn.
Lạnh cả người vì những ý nghĩ âm thầm ấy, Lương vẫn cố điềm tĩnh. Tìm cách ứng xử hợp lý nhất để bà cụ nguôi ngoai lúc này là cần thiết nhất. Nghĩ vậy, Lương lễ độ đáp lời mẹ:
– Mẹ ạ, việc tìm mộ bố con không được như lời hứa, lỗi thuộc về con. Tất nhiên cũng có hoàn cảnh. Mẹ tính xem, con đi Liên Xô học bốn năm. Trở về, đi mặt trận phía Nam hai năm. Hòa bình rồi lại đi biệt phái năm năm ở Tây Nguyên. Nhưng cái chính là con cứ nghĩ, cải táng xong là được rồi. Thôi, trong tháng này con sẽ lo xong việc này. Mẹ bằng lòng chưa? Còn những việc khác đã qua rồi, mẹ nói làm gì nữa, hả mẹ! Hoặc giả…
Thật không ngờ, Lương chưa dứt lời, bà cụ đã chồm lên, nghiến răng kèn kẹt:
– Sao anh lại nói thế? Anh định bịt miệng tôi, hả? Anh định bóp hầu, bóp cổ tôi thì anh nói đi! Anh có biết rằng bao nhiêu năm nay tôi đã phải nhịn anh chị như nhịn cơm sống không?
Lương mím chặt môi, tự nhủ, mẹ già rồi, còn sống được bao lâu nữa đâu.
Chủ nhật ấy, ngày rằm, lại mới truy lĩnh lương, Lương đưa tất cho Thoa, bảo vợ làm bữa cỗ thắp hương ông cụ, cậu em, nhân tiện quy tụ lại gia đình, tạo niềm cảm thông. Chuyện xung đột đã qua được mươi ngày, xem chừng nhạt.
Thoa cũng lại là người có tài bếp núc nên cầm tiền vui vẻ đi chợ.
Bếp khói um, rộn ràng tiếng xào nấu. Cỗ cúng đủ món, đặt lên bàn thờ. Bà cụ sửa soạn xống áo, trịnh trọng thắp hương khấn vái vong linh người đã khuất. Hương thơm nức tỏa niềm thiêng liêng, cảm động.
Hương tàn, vàng hóa xong, Lương hạ mâm cơm cúng đặt xuống cỗ phản trải chiếc chiếu cạp điều mới, ôm chai rượu, rung đùi, cất tiếng vang vang:
– Thể đâu rồi? Mời bà, mời mẹ Thể nào!
Vợ Lương đang múc miến ở dưới bếp, mặt đỏ rờn. Thằng Thể vừa ở trong buồng ló mặt ra, Lương vẫy tay:
– Thể, lấy cho bố cái cối xay hạt tiêu. Ở trên cái giá sách ấy. Rồi vào mời bà ra uống rượu với bố cháu. Xong, xuống bếp bưng nồi miến giúp mẹ.
– Tôi bưng lấy, tôi không khiến!. Dưới bếp hắt lên tiếng nói háo hức của Thoa.
Thằng Thể cầm cái cối xay hạt tiêu đứng thập thò ở cửa buồng, chưa kịp cất tiếng mời thì bà cụ đã cởi xong chiếc áo dài, quay ra:
– Anh chị cứ ăn đi, không phải mời mọc gì tôi cả.
Lương thấy hơi lo lo nhưng chống tay đứng dậy, cố làm ra vẻ bình thường:
– Bà ra ăn luôn cho nóng, bà.
– Tôi không dám! Lương run run:
– Mẹ làm sao thế?
– Cơm vào dạ, vạ vào thân. Ngộ nhỡ có thuốc độc thì tôi chết à, anh!
Choang! Tiếng kêu trời của Lương trộn lẫn tiếng bát miến trên tay Thoa buột rơi ở giữa sân. Thoa, mặt đỏ hực, hai ống tay áo xắn quá khuỷu, nhảy vào trong nhà:
– Thể! Mày bưng mâm cơm đổ hết xuống cống rãnh sau bếp cho tao!
Lương giơ tay ngăn giữ, hoảng hốt, quát to hai tiếng:
– Mẹ Thể!
Bà cụ từ trong buồng đi ra, đặt vòng khăn vừa quấn lên đầu, nhìn vợ Lương, cắn chặt hai hàm răng:
– Này, nhà chị thâm môi kia! Chị là họ nhà tôm, hả? Chị tưởng chị là chủ trong cái nhà này, chị muốn làm gì thì làm, hả?
Vợ Lương đỏ văng mặt, quát:
– Bà im ngay đi!
– Này, mày bắt bà im mồm bao nhiêu năm nay rồi? Đã đến nước này thì bà phải làm cho ra nhẽ!
Nghiến răng, bà cụ quay sang con trai, mếu xệch miệng:
– Ôi, con ơi! Nhục nhã thân mẹ lắm, con ơi! Vợ Lương giậm chân, xỉa tay về phía bà cụ:
– Này, đừng có nỏ mồm vu oan giá họa nhớ, mụ già kia! Gạt tay Lương, bà cụ nhảy chồm chồm:
– Mày đã nói thế thì bà không còn gì để nể mày nữa! Mày đem cái xác về cái nhà này, hỏi rằng mày có cái gì nào? Mày có ba bò chín trâu, ruộng cả ao sâu gì mà mày ngồi mát ăn bát vàng nào?
Vợ Lương chống tay lên háng, bỉm mỏ, ngạo mạn:
– Ừ, thì cứ cho là như thế thì bây giờ cụ muốn gì tôi?
– Tao muốn vạch mặt mày! Mày là quân mèo đàng chó điếm! Mày là quân cơm hàng cháo chợ!
– Cụ mà nói nữa là tôi không có để cụ yên đâu.
– Tao theo dõi hết. Úi giời! Phúc đức bà Tú Đễ là mày. Mày bao dong hạt cải, rộng rãi trôn kim. Mẹ ơi, cái đài con bật rồi đấy, mẹ để dưới bếp nghe cho vui. Thôi đừng đãi bôi nữa, quân bòn gio đãi trấu kia! Tao còn lạ! Mày ăn lấp mày lấp miệng. Mày còn đem của cải nhà này về bù chi bù chít cho họ hàng, tông ti nhà mày.
– Này, tôi cấm cụ động đến họ hàng, bố mẹ tôi đấy!
– Mày để tiền riêng.
Xô Lương sang một bên, vợ Lương sấn lên, rít chói tai:
– Làm sao mà mụ biết? Mụ lục tủ à? Mụ định ăn cắp à? Đồ ăn cắp!
Bà cụ xổ khăn, mặt tái nhợt, hổn hển:
– Ừ, tao ăn cắp đấy! Tao lấy lại tiền của con tao. Anh Lương, anh cứ để nó đánh tôi. Con này nó chẳng phải tay vừa đâu. Anh có biết không? Anh vừa đi Liên Xô được một tháng… Này, con thâm môi kia, tao ngậm miệng đau đớn bao nhiêu năm rồi, hôm nay thì tao phải nói. Mày, mày là con đàn bà ngứa nghề, chồng mày mới ra khỏi nhà mà đã…
Vợ Lương thét một tiếng to, uất quá, mắt trợn ngược, trắng rợn. Chuyện này không phải bây giờ bà cụ mới nói. Và mọi chuyện đều đã rõ ràng rồi. Người đàn ông hay đến thăm Thoa khi Lương đi nước ngoài là anh họ Thoa, người lưu lạc từ năm đói Ất Dậu, từ một nông trường cao su Nam Bộ ra tìm quê. Có sự thân mật chứ không có chuyện ngoại tình.
Lương giữ tay bà cụ, đau đớn, mắt ứa lệ:
– Bà ơi, bà đừng nói nữa! Bà lẫn hết rồi.
Không ngờ, như được thể, vợ Lương lại dấn lên, thốc tháo:
– Cứ để mụ ấy nói. Mẹ chồng, trồng cây ngược mà! Nói hết đi! Con này không cần thanh minh. Con này nhận hết. Con này dẫn trai về. Con này đánh đĩ. Con này thâm môi. Con này ngu si hưởng thái bình. Con này định đầu độc mụ. Ừ, định đầu độc đấy. Cái loại người độc ác như thế, không chết đi thì sống mà làm gì!
Lương buông tay bà cụ, hộc lên một tiếng, ngoắt lại phía vợ:
– Thoa! Tôi không ngờ cô có thể ăn nói nhẫn tâm như thế. Đồ độc ác! Cô phải biết rằng bà cụ lúc này là người dở tính dở nết.
Thoa thõng tay, nhếch mắt:
– Ừ, thì tôi độc ác đấy! Còn anh, anh không thể chung chiêng được nữa đâu. Bây giờ cho anh chọn. Anh ở đây với mẹ anh thì tôi đi. Tôi ra bờ sông, tôi cắm cái lều lá chuối, tôi ở. Dở tính à! Còn lâu nhé! Chết được thì đây đốt pháo ăn mừng. Răng còn đủ, còn sin sít thế kia, còn ăn khỏe lắm, chưa chết được đâu!
Đã tưởng bà cụ tuổi già sức yếu, lại đã kiệt lực trong cuộc đấu khẩu nên Lương chỉ còn chú ý can ngăn cơn giận dữ của vợ. Không ngờ, Thoa vừa dứt lời, mẹ anh đã gạt anh ra một bên, tiến thẳng tới trước mặt Thoa, uất khí tím bầm cả hai mắt:
– Bà chưa chết đâu! Bà còn sống lâu để xem mày giở những trò gì nữa! Cái con mặt sứa gan lim kia, mày cút ra khỏi cái nhà này đi! Cút ngay đi!
Hai người đàn bà nhào thẳng vào nhau. Hai cái bản năng xung thiên xoắn lấy nhau, rít lên những tiếng thú dữ cắn xé nhau.
Lương đã tách được hai người đàn bà ra khỏi nhau. Với anh lúc này, họ chỉ là hai người đàn bà. Họ chỉ đơn thuần là hai người đàn bà, hai cơn bão, hai cái bản năng kinh thiên thù nghịch nhau, ở ngoài mối liên hệ với anh.
Bà cụ được gỡ ra khỏi cuộc xung sát, được Lương đưa vào buồng từ lúc chập tối. Chừng như đã xả hết cơn giận dữ, đã tiêu pha hết chút năng lượng cuối cùng nên lát sau, khi trời tối thui, bà cụ đã nằm thiêm thiếp. Ba căn buồng, tất cả đều tối thui. Thoa, sau hồi khóc lóc rấm rứt, đang mở va li, mở tủ, xếp sắp đồ đoàn, tư trang, toan tính một điều gì hệ trọng. Thằng Thể bỏ đi sang nhà hàng xóm, sau khi thu dọn mâm cỗ chưa hề động đũa đang tanh bành trên phản.
Trời phụ họa, đêm nay điện lại bị cúp. Không có ánh đèn. Tất cả đều đen thủi.
Khoảng chín giờ đêm, Lương đang ngồi trong bóng tối bỗng nghe thấy tiếng dép lê lệt sệt trong buồng bà cụ. Nghĩ, có lẽ bà cụ dậy uống nước, Lương lục túi tìm cái bật lửa.
Cái bật lửa đã hết xăng, lâu không dùng, chỉ tóe những chùm tia vàng chóe. Quanh Lương, nhấp nhoáng cái hình khối kỳ dị của các đồ vật. Anh lò dò bước ra sân, chập choạng trong ánh lửa tóe lóe trên tay. Bỗng anh sững lại. Ở chỗ máy nước vừa có tiếng chân ai trượt dài và một tiếng huỵch nhẹ bẫng.
Xoẹt! Lương bật mạnh bánh xe máy lửa và chạy lại phía máy nước. Bà! Anh thất thanh. Mẹ anh đã nằm ngửa mặt trên đất, hai chiếc guốc mộc văng dưới rãnh. Trời ơi, sao mẹ không gọi con? Anh rên rỉ, cúi xuống bế bà cụ lên.
Thoa ơi! Thể ơi! Lương cất tiếng gọi và đặt bà cụ xuống giường. Không có tiếng đáp. Nhưng ở buồng nơi Thoa đang ngồi có tiếng diêm xòe, rồi dâng lên từ từ một vầng hồng mỗi lúc một tỏa rộng, bắt đầu từ mảng trần trên cao. Cuối cùng, chiếc giường bà cụ đang nằm rờ rờ dưới ánh sáng vặn hết cỡ của ngọn đèn tọa đăng đặt trên chiếc tủ ly sau Lương.
Lương cúi xuống, đặt chân mẹ duỗi thẳng, phủ lên bụng bà cụ một chiếc chăn đơn. Cảm giác sợ hãi hoàn toàn chế ngự Lương. Tựa như hàng bao nhiêu năm nay giờ anh mới tận mắt nhìn thấy mẹ anh. Nhưng chả lẽ cái thân hình chỉ còn da bọc xương, tái nhợt, đang thiêm thiếp đi về đâu đó kia lại là mẹ anh? Đã tiêu tan hết rồi gần như toàn bộ sinh lực vào những đớn đau dằn vặt và cơn hùng hổ hận thù, giờ đây chả lẽ những lóng xương chắp nối một cách hờ hững, nhỏ bé như một đứa trẻ lại là chút di thể tàn của mẹ anh, lại chính là vật thể ánh xạ một linh hồn yếu đuối, đau khổ đang quằn quại trong sự chi phối của một bản năng tăm tối? Nhớ đến câu thành ngữ nói về điềm gở của cái ngã: Trẻ trong nhà, già ngoài sân, anh càng kinh sợ và hơ hoảng.
Thấy một hơi tay người để lại một cảm giác chạm nhẹ ở lưng, Lương quay mặt lại. Trong lòng bàn tay vừa xòe của Thoa có một hộp dầu xoa đã mở nắp. Mặt Thoa lặng phắc trống rỗng và hốc hác đến kỳ lạ. Khốn khổ! Con người luôn luôn biến hình là thế ư?
Cầm hộp dầu, Lương nhận ra, Thoa cũng vừa cúi xuống cùng anh trên thân hình gầy yếu mong manh của bà cụ. Cúi xuống nữa, cả anh và Thoa cùng giật bắn mình. Một dòng máu tươi vừa trào lên miệng, tràn ra mép bà cụ. Lương kêu một tiếng, thất thần ôm đầu, chạy bổ ra sân. Thế vào chỗ Lương, Thoa cúi xuống, rút khăn tay chùi vết máu vừa rớt ra ở mép bà cụ. Ngồi hẳn xuống lề giường, Thoa để ngón trỏ xoáy mấy vòng trên mặt lớp dầu. Rồi nhoay nhoáy xoay tròn hai ngón tay vào hai bên thái dương bà cụ; lát sau chị đã lật sấp bà cụ, kéo áo lên và quệt một lớp dầu theo dọc sống lưng bà cụ.
Thằng Thể đã về, đứng im lặng bên cạnh giường, xem mẹ đánh gió giải cảm cho bà và có ý chờ sai bảo. Nó nhìn mặt mẹ nó. Mặt mẹ nó mưng mưng. Có cái gì đó đang xáo trộn dữ dội nhưng không thật rõ ràng trong cảm xúc của mẹ nó. Thật tình nó không biết tỏ thái độ thế nào. Nó chỉ buồn. Làm sao đến nông nỗi này? Kinh sợ quá! Sau cuộc cắn xé nhau vừa qua, tất cả sẽ tan tành, sẽ chẳng còn có thể nhìn mặt nhau được nữa ư?
– Bà có làm sao không, mẹ?. Lát sau, Thể rụt rè hỏi.
Thoa mím miệng, không đáp, kéo áo bà cụ, đặt bà cụ trở lại tư thế cũ, rồi thình lình bước xuống đất, nhìn quanh ngơ ngác. cái ngơ ngác của kẻ mất hồn, thất thoát hết trí khôn. và ngọng líu:
– Bố đâu?
Thằng Thể lạnh run, nhìn mẹ:
– Mẹ bảo gì? Bố đi gọi điện, mời bác sĩ.
– Ra gọi xích lô, đưa bà đi bệnh viện!
Nói vừa hết câu, môi mẹ Thể đã vội bậm chặt lại, tím bầm.
Chị cố giữ cơn bấn loạn trào lên từ lồng ngực sôi gào.
Chiều hôm sau, thằng Thể đi học về vừa lúc Lương từ bệnh viện về đến nhà. Lương ôm cái túi đựng quần áo của mẹ đi vào bếp. Thằng Thể cắp cặp sách, ra sân. Nó nghe thấy tiếng nấc của mẹ nó ở trong bếp.
– Bố, mẹ… bà…
Thể không hỏi được hết câu. Nhìn mẹ gục mặt trên cái bàn ăn, tóc xõa rối bời và đôi vai rung bần bật, thỉnh thoảng lưng ngực lại có một cơn co thắt dữ dội, Thể biết thế là hết! Bà đã mất. Đây là cuộc chia tay vĩnh viễn đầu tiên với một người ruột thịt của Thể. Cái chết sẽ chấm dứt tất cả. Cả những nỗi buồn phiền, cơn đau đớn, niềm căm giận. Chẳng còn gì nữa, sau cái chết. Nhưng sao cái chết của bà lại thảm thiết thế?
Lương đứng ở cửa bếp. Nước mắt tự rỉ ra ở đuôi mắt. Thể hiểu là bố nó đau đớn lắm. Xưa nay, ông là người rất có bản lĩnh, biết chế ngự, luôn chủ động hiệu chỉnh ngoại cảnh để tạo lập một cuộc sống như ý. Nó biết cả sự bất lực và nỗi thống khổ nhân thế của Lương, khi Lương ôm mặt, ngửa lên trời, nức nở:
– Bà ơi, sao sống khổ thế, chết khổ thế, bà ơi!
1993