Năm mười chín tuổi, thầy Quang Tình người miền xuôi xung phong lên dạy học ở một tỉnh miền núi. Ra đi như cờ bay trong gió, như lửa thốc trong lò, người thanh niên nọ đã đem hết niềm say mê lý tưởng, cuộc đời để làm công việc đem ánh sáng văn hóa cho con em các dân tộc. Làng Nhuần, nơi cư trú của bà con người Giáy là nơi thầy đến dạy học đầu tiên. Người Giáy là một bộ tộc thiểu số có một nền văn hóa dân gian đặc sắc và phong phú. Đón tiếp người thầy giáo trẻ là sự niềm nở thân tình của bà con và theo một mỹ tục đã có từ lâu đời, một buổi hát đối đáp giao duyên gọi là Vươn Giáy đã được dân làng tổ chức thật tưng bừng. Thời gian dạy học gây dựng phong trào ở Làng Nhuần, người thầy giáo trẻ đã yêu cô thiếu nữ Lục Thị Thắm, người con gái Giáy xinh đẹp sinh ra trong một gia đình nghệ nhân.

Sau một thời gian dạy học ở các làng bản, do đã tích lũy được nhiều kinh nghiêm và có uy tín trong nghề nghiệp, thầy Quang Tình được điều về dạy học ở Trường bổ túc Văn hóa Công Nông, nơi chuyên dạy văn hóa cho các cán bộ xã cơ sở nông thôn miền núi của tỉnh. Tiếc thay, ở đây, thầy Quang Tình gặp phải những quan niệm hẹp hòi thiển cận. Đứng đầu cơ sở giáo dục này là thầy Hoàng Hủ, hiệu trưởng kiêm bí thư chị bộ là một người thô bạo, có thiên kiến nặng nề với các thầy giáo trẻ xuất thân từ các tầng lớp khác không phải là công nông.

Bất đồng dẫn đến xung khắc, cuối cùng quyền hành đã sử dụng bạo lực. Thầy Quang Tình đã bị sa thải, ra khỏi ngành. Cùng với thầy, mắc hàm oan còn thầy Bùi Lễ và sau đó là thầy Trần Đình. Số phận của mấy người trí thức rơi vào cảnh bi đát không lối thoát.

Ra khỏi ngành, nghề nghiệp không, tiền bạc không, đất đai không lại vợ dại con thơ, sống thế nào đây? Thầy Quang Tình sẵn ý chí bất khuất bắt tay vào công cuộc mưu sinh vô cùng gian khó. Sau một thời gian phải làm cả những công việc nguy hiểm và bẩn thỉu, thầy quyết định học nghề mộc. Ở đây thầy gặp ông Văn Chỉ, phó mộc kiêm nhà doanh nghiệp, một con người có cuộc đời và tính cách đa sự, khá ly kì.

Đồng thanh tương khí, hai người ý hợp tâm đầu. Sẵn ý chí không chịu thua hoàn cảnh và tố chất khéo léo, cùng với kiên trì, ham học hỏi, lần lần thầy đã nắm vững được kỹ thuật nghề mộc, vượt qua được tình trạng bị dồn vào bước đường cùng, nuôi được vợ con.

Tuy nhiên quan trọng ở đây là thầy đã tìm ra con người mình. Tìm ra ở chính cái cái cuộc sống mà thầy đã rơi xuống. Một địa tầng thấp nhất trong cái tháp đo giá trị cứ thót dần lên cao. Lam lũ. Cực nhọc. Thô tháp. Nham nhở. Nhem nhuôc. Bụi bậm. Thô lỗ. Cục cằn. Với đủ các thói tật xấu xa. Bị coi là xoàng xĩnh, là tầm thường, là thấp kém. Nhưng chính đó là cuộc sống thường ngày, không quan phương, quan cách, không bị xuyên tạc, chất phác và lương thiện, vì nó tạo ra các giá trị mới bằng chính sức lao động, bằng bàn tay khối óc của mình, tự nuôi sống mình và góp phần tốt đẹp cho cuộc sống của mọi người. Thêm nữa, cái còn lại sau những gì qua đi, đó còn là cái cốt cách, cái nhân cách cao cả của thầy.

Tiểu thuyết không chỉ dừng lại ở việc miêu tả cuộc sống với những mảng màu sắc thái khác nhau, sinh động và hấp dẫn. Đặc sắc của cuốn sách chính là ở chỗ, nó phát ngôn một thái độ, một triết học nhân sinh, một quan niệm thẩm mỹ về cuộc đời, con người.

Bây giờ đây, nhìn lại những ngày đã qua, các nạn nhân nên và cần xử sự thế nào? Căm hờn. Vạch măt. Tố cáo. Nguyền rủa. Dĩ độc trị độc. Như cô Tấm sui cô Cám tắm nước sôi cho chết để làm mắm?

Ba con người, ba ông thầy nạn nhân của thói chuyên quyền độc đoán,của những bất cập ở một thời đoạn lịch sử, không đi theo con đường ấy. Căm thù có thể tăng thêm cho ta sức mạnh. Nhưng căm thù xét đến cùng cũng là cố chấp, tiểu nhân, đê tiện. Và như vậy chỉ có bao dung tha thứ mới đem đến đạo đức văn hóa cho cuộc sống. Mới biểu hiện nhân cách cao cả của con người. Và làm cho cuộc sống tốt đẹp lên. Cuộc cách mạng cũng có cái ngu xuẩn của nó! Nhận định tưởng là cực đoan vậy mà hóa ra là chân xác và đó không phải là một mệnh đề mang tính phá hoại hoặc thỏa mãn thói trì chiết tầm thường. Mà là khởi nguồn để nhẹ lòng và để có được một thái độ xây dựng

Sự kiện minh chứng cho điều đó là chi tiết then chốt trước khi kết thúc thiên truyện. Để trả thù, ông Văn Chỉ, con người lịch lãm, tài tình, giỏi giang về mọi phương diện chủ trương lấy những tấm ván thôi ở bãi tha ma về để làm các đồ gia dụng, nhằm gây tổn hại cho sức khỏe cho gia chủ một khi chúng được đem biếu tặng cho những kẻ đã gây ra tấn bi kịch cho thầy Quang Tình. Ông đã bị thầy Quang Tình phản đối. Và ông đã nhận, phần khuyết thiếu trong tư cách tưởng đã hoàn thiện của mình.

Làm người ác khó nhọc vô cùng! Hãy sống lương thiện và làm điều tốt đẹp cho nhau. Đó là tâm niệm của thầy Quang Tình và hai người bạn thầy, những nạn nhân của một thời, một hệ hình tư tưởng.

Làm kẻ ác khó nhọc vô cùng.

Bertol Brecht