Ba mươi Tết Quý Hợi, tức 12 tháng 2 năm 1983, tôi bắt tay vào viết cuốn tiểu thuyết Mùa lá rụng trong vườn. Viết hối hả trong cả mấy ngày Tết. Cứ nghĩ trong khi thiên hạ nghỉ ngơi, vui chơi mà mình vẫn làm việc là đã thấy thú vị và kiêu hãnh rồi. Cái gì đã có sẵn trong mình, chỉ cần khẽ cất lời huy động là lập tức chúng có mặt, hiện lên thành câu thành chữ trên trang viết ngay. Sau Tết, từ ngày 1 tháng 3 năm 1983, công việc theo đà tăng tốc đến chóng mặt. Cuối tháng 6 năm 1983, tôi nộp bản thảo đầu tiên cho Nhà xuất bản Phụ nữ. Và đến tháng 6 năm 1985, cuốn sách đã được chào đời, với số lượng in 10 nghìn 200 bản, khổ 13 x 19 xăng ti mét, giá bán 21 đồng.
Tới nay, Mùa lá rụng trong vườn đã được tái bản nhiều lần, đã được chuyển thành phim truyện, có đoạn trích được đưa vào sách giáo khoa lớp 12 trung học phổ thông. Năm 1989, sách được dịch sang tiếng Nga do Nhà xuất bản Raduga, Cầu Vồng. – Matxcơva ấn hành, dịch giả là chị Dimmonhina. Vui nhất là chuyện này: bà con ở một xã nọ thuộc huyện Trực Ninh, Nam Định, bắt đầu từ một độc giả đọc sách của tôi, theo nhân vật chị Hoài gieo hạt mướp đêm Ba mươi Tết, rồi mọi người theo đó làm theo, tới nay trong xã, đến mùa, nhiều nhà có giàn mướp xanh tốt um tùm, quả sai lủng liểng. Nhà văn kể cho tôi nghe chi tiết này bảo: Anh Kháng mà về xã ấy thì người ta sẽ công kênh lên hoan hô đấy!
Cuốn Mùa lá rụng trong vườn nói chung được dư luận chấp nhận, ngoại trừ một vài phản ứng nho nhỏ. Nhiều người thích cái màu sắc tình cảm đằm thắm nhuần nhụy của nó. Qua nó, vấn đề gia đình sau chiến tranh nổi lên thành mối quan tâm lớn của toàn xã hội. Đã có nhiều cuộc bàn luận, hội thảo. Trên nhiều tờ báo có không khí trao đổi khá sôi nổi.
Bàn bạc và phản ứng nếu có thì trước hết là về nhân vật Đông. Đông là con người của thời chiến, là vẻ đẹp của người chiến sĩ ngoài trận tuyến, nhưng Đông cũng là sản phẩm thuần túy của cơ chế bao cấp. Giới nữ có vẻ thích thú nhân vật này. Nghe kể, trong một cuộc họp lớp của cựu nữ sinh trường Trưng Vương, các chị đều lên tiếng tố khổ chồng mình và đồng thanh nhận định: Có đến bốn phần năm đức ông chồng bọn mình là lão Đông trong Mùa lá rụng trong vườn. Đông có nguyên mẫu từ ông anh vợ tôi, ông Hoàng Tống. Các cháu tôi đọc tiểu thuyết của tôi xong, chúng nhận ra bóng hình bố chúng trong nhân vật Đông. Chúng mách: Bố ơi, chú Kháng chú ấy viết bố đấy! Ông anh vợ tôi công nhận và cười hiền hiền: Thiếu gì thằng như tao!
Nói chung, ở Mùa lá rụng trong vườn, kể từ mỗi chi tiết cho đến đường dây câu chuyện tiếp biến đều thấp thoáng bóng hình sự kiện đã từng thấy ở gia đình tôi. Còn Lý, nhân vật phức tạp nhất cuốn sách thì là hình tượng tổng hòa của các bà chị dâu đáo để, xinh đẹp của tôi. Dạo đó, công cuộc đổi mới vừa manh nha, có độc giả viết thư cho tôi, hỏi: Nhân vật Lý ở đâu ra mà tháo vát hấp dẫn thế; hãy giới thiệu để tôi xin cô ấy về làm trưởng phòng Hành chính – Trị sự cái xí nghiệp còn đang trì trệ của tôi! Bây giờ thì kiểu nhân vật như Lý thì đâu chẳng có và đáo để bằng mấy ấy chứ!
Cuộc sống là vô cùng. Nghệ thuật từng thời đoạn là có hạn. Ngày nay, nếu bạn đọc gấp lại cuốn sách này sau khi đọc xong trang cuối, gật gù nói rằng: À, thì ra cái cảnh sống trong các gia đình thời hậu chiến cách đây hơn ba mươi năm nó là thế đấy thì tôi đã vô cùng sung sướng và biết ơn rồi.
Đó cũng là một lẽ khiến tôi xin phép được bày tỏ ở đây lời cám ơn đối với hai địa chỉ văn hóa rất tin yêu đã tái bản và phát hành cuốn sách này của tôi, đó là Nhà xuất bản Văn học và Công ty trách nhiệm hữu hạn thương mại và dịch vụ Văn hóa Đinh Tị. Nhờ có họ, tôi được có dịp thấy lại hình ảnh rất thân thiết của một thời đã qua. Mỗi cuốn sách hay đều là nơi lưu giữ bóng hình của cuộc sống đã qua không bao giờ trở lại.
Ma Văn Kháng